राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले ३०४ औँ पृथ्वी जयन्ती तथा राष्ट्रिय एकता दिवसको उपलक्ष्यमा राष्ट्रनिर्माता पृथ्वीनारायण शाहको शालिकमा माल्यार्पण गर्नुभएको छन् ।
नेपालको इतिहास, पहिचान र राष्ट्रिय अस्तित्वलाई बुझ्न पृथ्वीनारायण शाहको योगदानलाई अलग गरेर हेर्न सकिँदैन।
आज हामी जुन सार्वभौम, स्वतन्त्र र एकीकृत नेपालका नागरिक छौँ, त्यसको जग १८औँ शताब्दीमा गोरखाबाट सुरु भएको एक ऐतिहासिक अभियानसँग जोडिएको छ। यही अभियानका नायक थिए—गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाह। उहाँको जन्मदिन पुस २७ गतेलाई आज पृथ्वी जयन्ती तथा राष्ट्रिय एकता दिवसका रूपमा मनाइँदै आएको छ।
पृथ्वी जयन्ती केवल एक व्यक्तिको जन्मजयन्ती मात्र होइन, यो नेपालको राजनीतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र भौगोलिक एकताको स्मरण दिवस हो। यही ऐतिहासिक स्मृतिलाई जीवन्त राख्न तथा नेपाल एकीकरण अभियानका पदमार्गहरूलाई पर्यटन र राष्ट्रिय गौरवसँग जोड्न नेपाली सेनाले प्रत्येक वर्ष सञ्चालन गर्दै आएको एकीकरण पदयात्रा (ग्लषष्भम ःबचअज एबकत) कार्यक्रमले विशेष महत्त्व बोकेको छ।
वि.सं. १७७९ साल पुस २७ गते गोरखा दरबारमा जन्मिएका पृथ्वीनारायण शाह तत्कालीन बाइसे–चौबिसे राज्यहरूमा विभाजित नेपाललाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने दूरदर्शी नेतृत्वकर्ता थिए। उहाँ केवल एक योद्धा राजा मात्र होइन, कुशल रणनीतिकार, राष्ट्रनिर्माता र भविष्यदृष्टा शासक हुनुहुन्थ्यो।
उहाँले नेपाललाई “दुई ढुंगाबीचको तरुल” भनेर व्याख्या गर्दै उत्तरतर्फ चीन र दक्षिणतर्फ भारत (तत्कालीन अंग्रेज शक्ति) बीच सन्तुलित कूटनीति अपनाउनुपर्ने स्पष्ट दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्नुभएको थियो। यसले उहाँको राज्य सञ्चालनसम्बन्धी परिपक्व सोच र दूरगामी रणनीतिलाई देखाउँछ।
पृथ्वीनारायण शाहको उदयभन्दा अघि आजको नेपाल साना–साना राज्यहरूमा विभाजित थियो। बाइसे र चौबिसे राज्यहरू आपसी द्वन्द्व, षड्यन्त्र र अस्थिरतामा अल्झिएका थिए। यस्तो अवस्थामा बाह्य शक्तिको हस्तक्षेपको जोखिम अत्यन्तै उच्च थियो।यही कमजोरीलाई बुझेर पृथ्वीनारायण शाहले नेपाललाई एकीकृत नगरे अस्तित्व संकटमा पर्न सक्ने ठम्याइ गर्नुभयो। गोरखा राज्यलाई आधार बनाएर उहाँले सैन्य, कूटनीतिक र आर्थिक रणनीतिहरू तयार गर्नुभयो।नेपाल एकीकरण केवल बल प्रयोगद्वारा सम्पन्न भएको थिएन। यस अभियानमा सैन्य शक्ति, कूटनीति, वैवाहिक सम्बन्ध, सम्झौता र समयसापेक्ष रणनीतिहरूको संयोजन प्रयोग गरिएको थियो।
नुवाकोट, कीर्तिपुर, मकवानपुर, काठमाडौँ उपत्यका लगायतका स्थानहरूमा भएका युद्धहरूले उहाँको धैर्यता र रणनीतिक सोचलाई प्रमाणित गर्छन्। विशेष गरी कीर्तिपुर विजयपछि काठमाडौँ, भक्तपुर र ललितपुरको एकीकरणले आधुनिक नेपालको ढोका खोलेको मानिन्छ।वि.सं. १८२५ साल पुस २७ गते पृथ्वीनारायण शाह हनुमानढोका दरबार प्रवेश गर्नुभएको थियो। यही दिनलाई नेपालको वास्तविक एकीकरणको औपचारिक दिनका रूपमा लिइन्छ। त्यसैले हरेक वर्ष पुस २७ गते हनुमानढोका दरबारमा विशेष कार्यक्रम आयोजना गरी पृथ्वी जयन्ती तथा राष्ट्रिय एकता दिवस मनाइन्छ।हनुमानढोका दरबार आफैँमा नेपालको राजनीतिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक केन्द्र रहँदै आएको छ। यही स्थानमा पृथ्वीनारायण शाहको योगदानलाई सम्झनु इतिहासप्रतिको सम्मान हो।
आजको नेपाल केवल भूगोल मात्र होइन, साझा पहिचान, भाषा, संस्कृति र राष्ट्रिय चेतनाले बनेको राष्ट्र हो। यस राष्ट्रिय चेतनाको बीउ पृथ्वीनारायण शाहले रोप्नुभएको हो। उहाँले स्वतन्त्र र सार्वभौम राष्ट्रको अवधारणा स्थापित गर्नुभयो , बाह्य हस्तक्षेपबाट जोगिन एकीकृत राज्य आवश्यक छ भन्ने सोच विकास गर्नुभयो, विविध जाति, भाषा र संस्कृतिलाई एउटै राष्ट्रभित्र समेट्नुभयो , राष्ट्रिय सुरक्षा र आत्मनिर्भरतामा जोड दिनुभयो । यी सबै कारणले पृथ्वीनारायण शाहलाई नेपालका राष्ट्रनिर्माता भनिन्छ।
पृथ्वी जयन्तीले हामीलाई इतिहास सम्झाउने मात्र होइन, वर्तमान र भविष्यका लागि पनि सन्देश दिन्छ। आज संघीय संरचनामा रहेको नेपालमा पनि राष्ट्रिय एकता, सामाजिक सद्भाव र भौगोलिक अखण्डता उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।पृथ्वीनारायण शाहको विचार—राष्ट्र पहिलो, स्वार्थभन्दा माथि राष्ट्रिय हित—आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।
नेपाली सेना पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियानको प्रत्यक्ष उत्तराधिकारी संस्था हो। गोरखाली सेनाको वीरता, अनुशासन र राष्ट्रप्रतिको निष्ठाले नै नेपाल एकीकरण सम्भव भएको थियो। आजको नेपाली सेना केवल सुरक्षा निकाय मात्र होइन, राष्ट्रिय इतिहास, संस्कृति र एकताको संरक्षक पनि हो। यही उत्तरदायित्वका साथ नेपाली सेनाले विगत सात वर्षदेखि एकीकरण पदयात्रा सञ्चालन गर्दै आएको छ।
नेपाल एकीकरण अभियानमा प्रयोग भएका ऐतिहासिक पदमार्गहरू आज पनि नेपालको पहाड, गाउँ र बस्ती हुँदै फैलिएका छन्। यी पदमार्ग केवल यात्रा मार्ग होइनन्, ती इतिहासका साक्षी हुन्।
नेपाली सेनाले सुरु गरेको एकीकरण पदयात्राको उद्देश्यः ऐतिहासिक पदमार्गको संरक्षण र प्रवद्र्धन , आन्तरिक पर्यटन विकास , युवापुस्तामा इतिहासप्रति चासो जगाउने , राष्ट्रिय एकताको भावना मजबुत बनाउने हुन्। यस वर्ष सुरु भएको एकीकरण पदयात्राको सातौँ शृङ्खला गोरखा दरबारको हनुमान भञ्ज्याङबाट सुरु भई पुस २७ गते काठमाडौंको हनुमानढोका दरबारसम्म पुग्ने लक्ष्य राखिएको छ।
पदयात्रामा सहभागी टोलीः पीपलथोक , ताप्ले , अश्राङ , बोर्लाङ , घाटबेँसी हुँदै धादिङ पुगेर त्यहाँको नेपाली सेनाको टोलीलाई टर्च र झन्डा हस्तान्तरण गर्नेछ।यसरी धादिङको गणले नुवाकोटको गणलाई, नुवाकोटले काठमाडौंको गणलाई यात्रा हस्तान्तरण गर्दै इतिहासको निरन्तरता कायम राख्ने परम्परा रहेको छ।
पदयात्रामा प्रयोग गरिने टर्च र राष्ट्रिय झन्डा केवल औपचारिक वस्तु होइनन्। टर्चले इतिहासको प्रकाश र निरन्तरतालाई जनाउँछ भने झन्डाले राष्ट्रिय सार्वभौमसत्ता र एकतालाई प्रतीकात्मक रूपमा बोकेको हुन्छ।पुस २६ गते साँझ हनुमानढोकास्थित गुल्मलाई टर्च र झन्डा हस्तान्तरण गरिनु इतिहास र वर्तमानबीचको सेतु हो।
नेपालको ग्रामीण तथा पहाडी क्षेत्रमा रहेका यी ऐतिहासिक पदमार्गहरूलाई व्यवस्थित रूपमा विकास गर्न सके ऐतिहासिक पर्यटन प्रवद्र्धन , स्थानीय अर्थतन्त्र सुदृढ , युवालाई रोजगारी . सांस्कृतिक संरक्षण जस्ता बहुआयामिक लाभ लिन सकिन्छ। एकीकरण पदयात्रा यस दिशामा महत्वपूर्ण सुरुवात हो।
पृथ्वीनारायण शाहको नेपाल एकीकरण अभियान केवल विगतको कथा होइन, यो वर्तमान र भविष्यको मार्गदर्शक हो। पृथ्वी जयन्ती तथा राष्ट्रिय एकता दिवसले हामीलाई हाम्रो इतिहासप्रति गर्व गर्न, राष्ट्रिय एकताप्रति प्रतिबद्ध हुन र देश निर्माणमा जिम्मेवार बन्न प्रेरित गर्छ।नेपाली सेनाले सञ्चालन गर्दै आएको एकीकरण पदयात्रा इतिहासलाई जीवित राख्ने, पर्यटनसँग जोड्ने र राष्ट्रिय चेतनालाई बलियो बनाउने सराहनीय प्रयास हो। यसले पुस्तौंपुस्तासम्म पृथ्वीनारायण शाहको सपना—एकीकृत, स्वतन्त्र र समृद्ध नेपाल—लाई सम्झाइरहनेछ।
