नेपालमा भारतिय केरामा प्रतिबन्ध लागेपछि, तस्करहरुले चोर बाटो प्रयोग गरि ल्याउन लागिएको दुई ट्रक केरा प्रहरिले ४४ लाख बराबरको भारतिय केरा सहित २ जनालाई प्रहरीले पक्राउ गरेको छ । सरकारले भन्सारमा भारतिय तरकारि फलफुलमा कडाई गर्ने निर्देशनपछि, तस्करहरुले विभिन्न नाकाबाट अबैधरुपमा ल्याउने गरेका छन् “त्यसै क्रममा भारतबाट नेपाल चोर बाटो हुँदै बर्दिया आउदै गरेको दुई मिनिट्रकमा करिब ३७ सय ९० दर्जन केरासहितको दुईजनालाई प्रहरिले नियन्त्रणमा लिएको छ ।
प्रहरीका अनुसार भारतबाट नेपालतर्फ ल्याउन निषेध गरिएका कृषि उपजमध्ये पर्ने ठूलो परिमाणको केरा चोर बाटो प्रयोग गरेर बर्दिया भित्र्याउने प्रयास भइरहेको सूचनाका आधारमा विशेष निगरानी बढाइएको थियो। सोही क्रममा भारत–नेपाल सीमावर्ती क्षेत्रबाट रातको समयमा भित्र्याइँदै गरिएको करिब ३ हजार ७९० दर्जन भारतीय केरा बरामद गरिएको हो।प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएका दुई मिनिट्रकमा लोड गरिएको केराको बजार मूल्य करिब ४४ लाख रुपैयाँ बराबर रहेको प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ। पक्राउ परेका व्यक्तिहरूमाथि आवश्यक अनुसन्धान अघि बढाइएको जनाइएको छ।सीमामा कडाइपछि तस्करको नयाँ रणनीतिपछिल्ला महिनाहरूमा सरकारले भन्सार नाकाबाट भित्रिने भारतीय तरकारी तथा फलफूलको आयात, गुणस्तर परीक्षण र राजस्व व्यवस्थापनमा कडाइ गर्न थालेको छ। विशेषगरी स्वदेशी किसानको उत्पादन बजारमा आउन थालेपछि विदेशी कृषि उत्पादनले स्थानीय किसानलाई प्रत्यक्ष असर गरेको भन्दै सरकारले निगरानी बढाएको थियो।सरकारी निकायको कडाइसँगै तस्करहरूले भने वैधानिक नाका छाडेर खेत, खोल्सा, ग्रामीण सडक तथा सीमावर्ती चोर बाटो प्रयोग गर्न थालेका छन्। सुरक्षा निकायका अनुसार बर्दिया, बाँके, कैलाली, कञ्चनपुर, कपिलवस्तु, रूपन्देही र नवलपरासी क्षेत्र यस्ता गतिविधिका लागि संवेदनशील मानिन्छन्।सीमावर्ती क्षेत्रमा सक्रिय समूहहरूले रातको समयमा साना तथा मध्यम आकारका सवारी साधन प्रयोग गरेर फलफूल तथा तरकारी नेपाल भित्र्याउने गरेको सुरक्षा अधिकारीहरू बताउँछन्। कतिपय अवस्थामा सामान सीमापारबाट बोकेर ल्याइन्छ भने कतिपय अवस्थामा भारतीय नम्बर प्लेटका सवारीबाट नेपाली सवारीमा पुनः लोड गरेर बजारसम्म पुर्याउने गरिएको पाइएको छ।कसरी भयो पक्राउ ?प्रहरी स्रोतका अनुसार भारतीय केरा ठूलो परिमाणमा नेपाल ल्याइँदैछ भन्ने विशेष सूचना प्राप्त भएपछि सीमावर्ती क्षेत्रमा निगरानी बढाइएको थियो।सुरक्षा टोलीले शंकास्पद गतिविधिमाथि निगरानी राख्ने क्रममा दुई मिनिट्रकलाई रोकेर जाँच गर्दा ठूलो मात्रामा भारतीय केरा फेला परेको थियो। प्रारम्भिक सोधपुछका क्रममा चालक तथा सम्बन्धित व्यक्तिहरूले वैधानिक भन्सार प्रक्रिया पूरा गरेको प्रमाण देखाउन नसकेपछि नियन्त्रणमा लिइएको जनाइएको छ।बरामद केराको परिमाण करिब ३ हजार ७९० दर्जन रहेको बताइएको छ। यस परिमाणको केरा बर्दिया तथा आसपासका जिल्लाका बजारमा बिक्री वितरण गर्ने तयारी रहेको प्रहरीको आशंका छ।अनुसन्धान अधिकारीहरूका अनुसार यो केवल एउटा खेप मात्र हुन सक्ने र यसको पछाडि संगठित नेटवर्क सक्रिय हुन सक्ने सम्भावना पनि नकार्न नसकिने अवस्था छ।किसानको उत्पादनमाथि प्रत्यक्ष असरकृषि विज्ञहरूका अनुसार अवैध रूपमा भित्रिने भारतीय फलफूल तथा तरकारीले नेपाली किसानलाई प्रत्यक्ष आर्थिक क्षति पुर्याउने गरेको छ।नेपालका विभिन्न जिल्लामा उत्पादित केरा बजारमा आउने समयमा ठूलो परिमाणमा सस्तो भारतीय केरा भित्रिँदा स्थानीय किसानले उचित मूल्य पाउन सक्दैनन्। फलस्वरूप उत्पादन लागतसमेत उठाउन कठिन हुने अवस्था सिर्जना हुन्छ।बर्दिया, चितवन, नवलपुर, झापा, मोरङ, सुनसरी लगायत जिल्लामा व्यावसायिक केरा खेती विस्तार भइरहेका बेला अवैध आयातले स्वदेशी उत्पादनलाई कमजोर बनाउने कृषि क्षेत्रका जानकारहरूको भनाइ छ।किसानहरूले लामो समयदेखि सीमाबाट हुने अवैध कृषि उपज आयात रोक्न सरकारसँग माग गर्दै आएका छन्। उनीहरूका अनुसार कानुनी रूपमा कर तिरेर व्यवसाय गर्ने व्यापारी र किसानभन्दा तस्कर समूहले अनुचित लाभ लिइरहेका छन्।राजस्वमा ठूलो क्षतिअवैध रूपमा भित्रिने कृषि उपजले किसान मात्र होइन, राज्यको राजस्व प्रणालीलाई समेत असर पारिरहेको छ।भन्सार प्रक्रिया पूरा नगरी नेपाल भित्र्याइने वस्तुबाट सरकारले प्राप्त गर्ने राजस्व गुम्ने भएकाले यस्ता गतिविधि आर्थिक अपराधको श्रेणीमा समेत पर्ने जानकारहरू बताउँछन्।विशेषगरी सीमावर्ती जिल्लामा सक्रिय तस्करी समूहहरूले सानो–सानो परिमाणमा निरन्तर सामान भित्र्याउने रणनीति अपनाउने गरेका छन्। कतिपय अवस्थामा दैनिक रूपमा हुने यस्तो अवैध कारोबारको मूल्य करोडौं रुपैयाँसम्म पुग्ने अनुमान गरिन्छ।सुरक्षा अधिकारीहरूका अनुसार फलफूल तथा तरकारी तस्करीलाई सामान्य विषयका रूपमा हेर्न नहुने अवस्था छ, किनकि यसले कृषि बजार, राजस्व प्रणाली र उपभोक्ता सुरक्षामा समेत असर पुर्याउँछ।गुणस्तर र स्वास्थ्यसम्बन्धी प्रश्नअवैध रूपमा भित्रिने फलफूल तथा तरकारीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष गुणस्तर परीक्षणसँग जोडिएको छ।वैधानिक नाकाबाट आयात हुने कृषि उपजले सामान्यतया सम्बन्धित निकायको परीक्षण प्रक्रिया पार गर्नुपर्ने हुन्छ। तर चोर बाटो प्रयोग गरेर ल्याइने वस्तुमा त्यस्तो परीक्षण नहुने भएकाले उपभोक्ताको स्वास्थ्यमा जोखिम बढ्न सक्ने विज्ञहरूको भनाइ छ।कुन अवस्थामा उत्पादन गरिएको, कति समय भण्डारण गरिएको वा कस्ता रसायन प्रयोग गरिएको छ भन्ने जानकारी नहुँदा उपभोक्ता प्रत्यक्ष जोखिममा पर्ने सम्भावना रहन्छ।यसकारण अवैध आयात केवल राजस्व वा व्यापारसँग मात्र सम्बन्धित विषय नभई सार्वजनिक स्वास्थ्यसँग समेत जोडिएको मुद्दा मानिन्छ।सीमामा अझै सक्रिय तस्करी सञ्जालबर्दियामा भएको पछिल्लो घटनाले सीमावर्ती क्षेत्रमा तस्करी पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा आउन नसकेको संकेत दिएको छ।सुरक्षा निकायले समय–समयमा ठूलो परिमाणमा सामान बरामद गरे पनि विभिन्न नाकाबाट अवैध गतिविधि दोहोरिने क्रम रोकिएको छैन। स्थानीय बासिन्दाका अनुसार सीमावर्ती क्षेत्रमा रातको समयमा हुने आवतजावत र शंकास्पद गतिविधिबारे पटक–पटक गुनासो आउने गरेको छ।सुरक्षा विज्ञहरूका अनुसार तस्करी नियन्त्रणका लागि केवल बरामद र पक्राउ मात्र पर्याप्त हुँदैन। यसको पछाडि रहेका लगानीकर्ता, गोदाम सञ्चालक, खरिदकर्ता तथा वितरण सञ्जालसम्म पुगेर अनुसन्धान गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।अनुसन्धान जारीप्रहरीले पक्राउ परेका दुई जनामाथि थप अनुसन्धान गरिरहेको जनाएको छ। बरामद गरिएको केरा, मिनिट्रक तथा सम्बन्धित कागजात आवश्यक कानुनी प्रक्रियाका लागि सम्बन्धित निकायमा बुझाउने तयारी गरिएको छ।अनुसन्धानका क्रममा केराको वास्तविक मालिक को हो, सामान कहाँबाट लोड गरिएको थियो, कसको निर्देशनमा नेपाल ल्याइँदै थियो र अन्तिम गन्तव्य कहाँ थियो भन्ने विषयमा समेत तथ्य संकलन भइरहेको जनाइएको छ।सुरक्षा अधिकारीहरूका अनुसार प्रारम्भिक रूपमा यो घटना केवल दुई व्यक्तिको संलग्नतामा सीमित नहुन सक्ने संकेत देखिएको छ। त्यसैले यससँग सम्बन्धित सम्पूर्ण सञ्जाल पहिचान गर्न अनुसन्धान विस्तार गरिएको छ।तस्करीविरुद्ध चुनौती कायमैबर्दियामा ४४ लाख रुपैयाँ बराबरको भारतीय केरा बरामद भएको यो घटनाले सीमावर्ती क्षेत्रमा तस्करी नियन्त्रण अझै चुनौतीपूर्ण रहेको देखाएको छ। सरकारको कडाइ, प्रहरीको निगरानी र किसानको दबाबका बीच पनि अवैध कारोबार गर्ने समूहहरूले नयाँ बाटो खोज्ने क्रम रोकिएको छैन।यस घटनाले एकातिर सुरक्षा निकायको सक्रियता देखाएको छ भने अर्कोतर्फ सीमापारबाट हुने अवैध कृषि व्यापार अझै संगठित रूपमा सञ्चालन भइरहेको संकेत पनि दिएको छ। आगामी दिनमा यस्ता सञ्जालको जरोसम्म पुगेर कारबाही गर्न नसकिए स्वदेशी किसान, राज्यको राजस्व र बजार प्रणाली सबै प्रभावित हुने देखिन्छ।
