कालिमाटीमा केराको कालो साम्राज्य ? सीमादेखि राजधानीसम्म तस्करी, हुण्डी र उधारो कारोबारको जालोबारे गम्भीर आरोप :-

काठमाडौं । भारतबाट अवैधरूपमा नेपाल भित्र्याइने कृषि उपजको तस्करी रोक्न राज्यका विभिन्न निकाय सक्रिय रहेको दाबी गरिए पनि तराईका सीमावर्ती नाकादेखि काठमाडौंको कालिमाटी फलफूल तथा तरकारी बजारसम्म संगठित नेटवर्कमार्फत केराको अवैध कारोबार भइरहेको आरोप सार्वजनिक भएको छ। यसै सन्दर्भमा कालिमाटीस्थित पशुपति फुट सेन्टर, स्टल नम्बर २०८ सञ्चालन गर्दै आएका दिनेश महतो कुशवाहामाथि केराको तस्करी, हुण्डी कारोबार तथा व्यापारीहरूलाई रकम भुक्तानी नगरेको आरोप लागेको छ।
यद्यपि, यी आरोपहरू सम्बन्धित निकायबाट आधिकारिक रूपमा पुष्टि भइसकेका छैनन्। आरोपित पक्षको प्रतिक्रिया पनि प्राप्त हुन सकेको छैन। त्यसैले प्रस्तुत सामग्री आरोप र दाबीमा आधारित रहेको स्पष्ट पार्न आवश्यक छ।
सीमादेखि राजधानीसम्म फैलिएको नेटवर्कको आरोप
व्यापारी तथा बजार स्रोतहरूका अनुसार भारतसँग सीमा जोडिएका बारा, पर्सा, सर्लाही, महोत्तरी, धनुषा र सिरहा क्षेत्रका विभिन्न नाकाबाट दैनिक ठूलो परिमाणमा केरा नेपाल भित्रिने गरेको छ । वैधानिक भन्सार प्रक्रियाबाट ल्याइएका फलफूलसँगै केही मालवस्तु अवैध मार्ग प्रयोग गरी भित्रिने गरेको आरोप स्थानीय व्यवसायीहरूले लगाउँदै आएका छन्।कालिमाटी बजारसँग सम्बन्धित एक व्यवसायीले नाम नछाप्ने सर्तमा भने, “सीमामा सेटिङ मिलाएर ल्याइएका केराहरू काठमाडौंसम्म पुग्ने गरेको चर्चा बजारमा लामो समयदेखि छ। केही व्यक्तिहरूले ठूलो परिमाणमा गोदाम सञ्चालन गरी बजार नियन्त्रण गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्।”उनका अनुसार कालिमाटीमा गोदाम राखेर ठूलो परिमाणमा केरा भण्डारण गर्ने र बजारमा मूल्य निर्धारणमा प्रभाव पार्ने समूह सक्रिय रहेको दाबी छ।
पशुपति फुट सेन्टरमाथि उठेका प्रश्न
कालिमाटी बजारमा सञ्चालनमा रहेको पशुपति फुट सेन्टर, स्टल नम्बर २०८ का सञ्चालक दिनेश महतो कुशवाहामाथि केही व्यवसायीहरूले गम्भीर आरोप लगाएका छन्।ती व्यवसायीहरूको दाबी अनुसार कुशवाहाले विभिन्न व्यापारीबाट ठूलो परिमाणमा केरा उधारोमा लिए पनि लामो समयसम्म रकम भुक्तानी नगरेको अवस्था रहेको छ। केही व्यापारीहरूले लाखौं रुपैयाँ बराबरको बक्यौता रहेको दाबी गरेका छन्।एक व्यवसायीले भने, “सुरुमा नियमित कारोबार भयो। पछि उधारो रकम बढ्दै गयो। अहिले रकम माग्दा विभिन्न बहाना बनाइन्छ।”यद्यपि, यस सम्बन्धमा कुनै लिखित उजुरी, अदालतको फैसला वा सरकारी अनुसन्धान प्रतिवेदन सार्वजनिक भएको छैन।
हुण्डी कारोबार
व्यापारिक क्षेत्रका केही व्यक्तिहरूले दिनेश महतो कुशवाहालाई हुण्डी कारोबारसँग समेत जोडेर आरोप लगाएका छन्। उनीहरूका अनुसार सीमावर्ती क्षेत्र र काठमाडौंबीच हुने नगद कारोबार तथा भारतसँगको अनौपचारिक आर्थिक लेनदेनमा केही व्यक्तिहरूको भूमिका हुन सक्ने आशंका छ।नेपाल राष्ट्र बैंकले पटक–पटक हुण्डी कारोबार राष्ट्रको अर्थतन्त्रका लागि गम्भीर चुनौती भएको बताउँदै आएको छ। हुण्डीमार्फत हुने कारोबारले राजस्व चुहावट, अवैध रकम स्थानान्तरण र आपराधिक गतिविधिलाई सहयोग पुग्ने सुरक्षा निकायहरूको विश्लेषण छ । तर, दिनेश महतो कुशवाहा हुण्डी कारोबारमा संलग्न रहेको कुनै आधिकारिक प्रमाण सार्वजनिक भएको छैन।
कालिमाटी बजारमा अनुगमन कमजोर ?
कालिमाटी फलफूल तथा तरकारी बजार देशकै सबैभन्दा ठूलो कृषि उपज बजार मानिन्छ । यहाँ दैनिक सयौं ट्रक फलफूल तथा तरकारी भित्रिने गर्छन्।व्यापारीहरूका अनुसार ठूलो कारोबार हुने भए पनि स्रोत, कर तिर्ने प्रक्रिया, भन्सार कागजात तथा गोदाम व्यवस्थापनको प्रभावकारी अनुगमन नहुँदा विभिन्न अनियमितताको सम्भावना बढ्ने गरेको छ । बजारका जानकारहरू भन्छन्, “कुन फलफूल कहाँबाट आयो, भन्सार तिरियो कि तिरिएन, वास्तविक परिमाण कति हो भन्ने विषयमा कडाइका साथ निगरानी हुन सकेको छैन।”यही कमजोरीको फाइदा उठाउँदै केही समूहले अवैध रूपमा ल्याइएका कृषि उपजलाई वैधानिक जस्तो देखाएर बजारमा बिक्री गर्ने गरेको आशंका व्यक्त गरिन्छ।
सीमामा हुने कथित ‘सेटिङ’ को चर्चा
तराईका सीमावर्ती जिल्लामा लामो समयदेखि ‘सेटिङ’ शब्द चर्चामा रहँदै आएको छ। स्थानीय स्तरमा हुने आरोपअनुसार केही तस्कर समूहले विभिन्न निकायसँग मिलेमतो गरी सामान ओसारपसार गर्ने प्रयास गर्ने गरेका छन् । यद्यपि, यस्ता आरोपहरू प्रमाणित गर्न कठिन हुने र धेरैजसो घटनामा आधिकारिक अनुसन्धान आवश्यक पर्ने सुरक्षा अधिकारीहरू बताउँछन् । पूर्व सुरक्षा अधिकारीहरूका अनुसार कुनै पनि तस्करी नेटवर्क लामो समय सञ्चालन हुन प्रशासनिक कमजोरी, कमजोर निगरानी तथा स्थानीय सहयोगबिना सम्भव हुँदैन।
यदि केराको अवैध आयात, हुण्डी कारोबार र बजार नियन्त्रणसम्बन्धी आरोप सत्य भए त्यसले राज्यको राजस्वमा प्रत्यक्ष असर पार्ने देखिन्छ।अर्थविद्हरूका अनुसार अवैध आयातले वैधानिक व्यवसायीलाई प्रतिस्पर्धामा कमजोर बनाउने, सरकारको राजस्व घटाउने र बजार प्रणालीलाई विकृत बनाउने काम गर्छ।यसैकारण सम्बन्धित निकायहरूले कालिमाटी बजारमा सञ्चालन भइरहेका गोदाम, कारोबारको स्रोत, बैंकिङ कारोबार तथा भन्सार कागजातबारे छानबिन गर्नुपर्ने माग व्यवसायीहरूबाट उठ्न थालेको छ।
छानबिनको माग
व्यापारीहरूले पशुपति फुट सेन्टरसँग सम्बन्धित सम्पूर्ण कारोबार, गोदाममा रहेका सामानको स्रोत, उधारो कारोबारको अवस्था तथा कथित हुण्डी नेटवर्कबारे निष्पक्ष अनुसन्धान गर्न माग गरेका छन्।उनीहरू भन्छन्, “यदि आरोप गलत छन् भने सम्बन्धित व्यक्ति निर्दोष साबित हुनुपर्छ। यदि सत्य छन् भने कानुनी कारबाही हुनुपर्छ।”
दिनेश महतो कुशवाहाविरुद्ध उठाइएका तस्करी, हुण्डी कारोबार तथा रकम भुक्तानी नगरेको आरोपहरू छ।
सीमावर्ती नाकादेखि राजधानीको सबैभन्दा ठूलो कृषि बजारसम्म फैलिएको भनिएको केराको कारोबारबारे उठेका प्रश्नहरूले भने राज्यका नियामक निकाय, राजस्व प्रशासन, प्रहरी तथा सम्बन्धित सरोकारवालाको ध्यान आकर्षित गरेको छ। अब यी आरोपको सत्यता पत्ता लगाउने जिम्मेवारी सम्बन्धित अनुसन्धान निकायहरूको काँधमा रहेको देखिन्छ।