सोनबरसा (सीतामढी) विशेष रिपोर्ट भारत–नेपाल खुला सीमालाई प्रयोग गर्दै भइरहेको अवैध तस्करी फेरि एकपटक सतहमा आएको छ। बिहारको सीतामढी जिल्लाअन्तर्गत सोनबरसा क्षेत्रमा सशस्त्र सीमा बल (SSB) ले गरेको पछिल्लो कारबाहीले सीमापार तस्करीको गहिरो जालो उजागर गरेको छ। प्रतिबन्धित ‘धूप काठ’ को ठूलो खेपसहित एक ट्रक नियन्त्रणमा लिएसँगै यो घटना केवल सामान्य बरामद नभई संगठित अपराधको संकेतका रूपमा हेरिएको छ। उक्त ‘धूप काठ सर्लाहीको नारायणपुर सखुवा,नाकाबाट भारत तस्करी गरिएको थियो ।
२०२६ अप्रिल ४ तारिख साँझ करिब ५:२० बजे गरिएको उक्त कारबाहीमा SSB को इन्दरवा बीओपी र वन विभागको संयुक्त टोलीले निर्णायक सफलता हात पारेको हो। सोहरवा गाउँ नजिक, सीमा स्तम्भ ३२०(२५) आसपास शंकास्पद रूपमा गुडिरहेको ट्रकलाई रोकेर जाँच गर्दा करिब १६.५ टन धूप काठ बरामद गरिएको थियो, जुन नेपालबाट अवैध रूपमा भारततर्फ ल्याइँदै थियो।
तर, घटनाको सबैभन्दा चासोको पक्ष भनेको—यत्रो ठूलो परिमाणमा तस्करी भइरहँदा पनि मुख्य तस्करहरू भने प्रहरीको नजरबाट उम्किन सफल हुनु हो। यसले सीमामा कार्यरत सुरक्षा संयन्त्रमाथि प्रश्न खडा गरेको छ भने संगठित गिरोहको संलग्नता थप बलियो भएको संकेत पनि दिएको छ।
कसरी भयो कारबाही?
स्थानीय स्रोतका अनुसार, SSB लाई केही दिनदेखि सो क्षेत्रमा ठूलो मात्रामा काठ तस्करी भइरहेको गोप्य सूचना प्राप्त भइरहेको थियो। सोही सूचनाको आधारमा अप्रिल ४ को साँझ विशेष निगरानी बढाइएको थियो।इन्दरवा बीओपीका सुरक्षाकर्मी र वन विभागको संयुक्त टोलीले रणनीतिक रूपमा सोहरवा गाउँ नजिक घेरा हालेर बसेका थिए। करिब ५:२० बजेतिर नेपालतर्फबाट भारतीय सीमातर्फ प्रवेश गर्न लागेको एक ट्रकलाई रोकेर जाँच गर्दा उक्त अवैध काठ फेला परेको हो।ट्रकको नम्बर BR06GF3992 रहेको र अशोक लेल्यान्ड कम्पनीको भएको पुष्टि भएको छ। ट्रकमा लोड गरिएको धूप काठ अत्यन्त व्यवस्थित तरिकाले लुकाइएको थियो, जसले तस्करीको योजना निकै पेशेवर ढंगले बनाइएको देखाउँछ।
‘धूप काठ’ केवल सामान्य काठ होइन। यो विशेष प्रकारको सुगन्धित काठ हो, जुन धार्मिक क्रियाकलाप, औषधि निर्माण तथा सुगन्धित पदार्थ बनाउन प्रयोग गरिन्छ। यसको अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ठूलो माग छ, जसका कारण यसको अवैध कारोबार पनि बढ्दो छ।नेपालका विभिन्न वन क्षेत्रमा पाइने यस्तो काठको संरक्षणका लागि सरकारले कडा कानुन लागू गरेको छ। तर, कमजोर निगरानी र खुला सीमाको फाइदा उठाउँदै तस्करहरूले यसलाई भारततर्फ पठाउने गरेका छन्।विशेषज्ञहरूका अनुसार, यस्तो काठको मूल्य बजारमा लाखौंदेखि करोडौं रुपैयाँसम्म पर्न सक्छ। यसैले यो तस्करहरूको प्रमुख लक्ष्य बन्ने गरेको छ।
नेपाल–भारतबीचको खुला सीमा दुई देशबीचको ऐतिहासिक सम्बन्धको प्रतीक हो। तर, यही खुलापन तस्करहरूको लागि सुनौलो अवसर बनेको छ।सीमावर्ती क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नागरिकहरूका लागि आवतजावत सहज भए पनि यही सहजता अपराधी समूहहरूले दुरुपयोग गरिरहेका छन्। धूप काठ, साल काठ, जडीबुटी, लागुऔषध, मानव तस्करी लगायतका गतिविधि यसै सीमाबाट हुने गरेको सुरक्षा निकायहरूको तथ्यांकले देखाउँछ।सीतामढी–सर्लाही, रौतहट, मोरङ–अररिया जस्ता क्षेत्रहरू तस्करीका ‘हटस्पट’ का रूपमा चिनिँदै आएका छन्।
यस घटनामा सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न भनेको—यत्रो ठूलो ट्रक र सामग्री पक्राउ पर्दा पनि तस्करहरू किन र कसरी भाग्न सफल भए?स्थानीयवासीहरूका अनुसार, कारबाही सुरु हुनासाथ चालक र सहयोगीहरू ट्रक छोडेर खेततर्फ भागेका थिए। तर, सुरक्षा टोलीले उनीहरूलाई पक्राउ गर्न सकेन।
यसले दुई सम्भावनाहरू देखाउँछ:पूर्व जानकारी लीक भएको हुनसक्छ, जसले तस्करलाई सतर्क बनायो । स्थानीय नेटवर्क बलियो छ, जसले भाग्ने मार्ग तयार राखेको थियो। यदि सूचना चुहावट भएको प्रमाणित भयो भने, यो सुरक्षा संयन्त्रकै लागि ठूलो चुनौती बन्न सक्छ।
१६.५ टन काठ सामान्य व्यक्तिले तस्करी गर्न सक्ने विषय होइन। यसका लागि:वन क्षेत्रबाट संकलन , भण्डारण , ढुवानी व्यवस्थापन , सीमापार समन्वय , जस्ता जटिल प्रक्रियाहरू आवश्यक पर्छन्। यसले स्पष्ट रूपमा संगठित गिरोह सक्रिय रहेको संकेत गर्छ।अहिले सुरक्षा निकायहरूले ट्रकको स्वामित्व, चालकको पहिचान र सम्भावित नेटवर्कबारे अनुसन्धान सुरु गरेका छन्।
बरामद गरिएको काठ र ट्रकलाई सीतामढी वन विभागलाई बुझाइएको छ। वन ऐनअन्तर्गत मुद्दा दर्ता गर्ने तयारी भइरहेको छ।यदि दोषी पक्राउ परेमा, उनीहरूलाई:वन ऐन उल्लङ्घन , तस्करी , गैरकानुनी ढुवानी जस्ता आरोपमा कडा कारबाही हुन सक्छ ।
घटनापछि SSB ले सीमामा निगरानी अझ कडा बनाएको जनाएको छ। विशेष गरी संवेदनशील नाकाहरूमा अतिरिक्त गस्ती, चेकिङ र ड्रोन निगरानी बढाइएको बताइएको छ।वन विभागले पनि नेपालतर्फको निकायसँग समन्वय गरेर स्रोत क्षेत्रमै नियन्त्रण गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याएको छ।
पछिल्ला वर्षहरूमा भारत–नेपाल सीमामा काठ तस्करीका घटनाहरू उल्लेखनीय रूपमा बढेका छन् । २०२४ मा मात्र दर्जनौं घटना सार्वजनिक भए , २०२५ मा ठूलो परिमाणमा साल काठ बरामद , २०२६ मा धूप काठको यो ठूलो केस , यसले संकेत गर्छ—तस्करी नियन्त्रण अझै चुनौतीपूर्ण छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार, केवल सीमामा कडाइ गरेर मात्र समस्या समाधान हुँदैन।
समाधानका लागि:स्रोत क्षेत्रमा निगरानी , स्थानीय समुदायको सहभागिता , प्रविधिको प्रयोग (ड्रोन, सीसीटीभी) , दुई देशबीच समन्वय अत्यावश्यक छ।सीतामढीको यो घटना केवल एउटा बरामद होइन, यो सीमापार अपराधको गम्भीर संकेत हो। यदि समयमै प्रभावकारी कदम चालिएन भने, यस्ता गतिविधि अझ फैलिन सक्छन् ।
सरकार, सुरक्षा निकाय र स्थानीय समुदायबीचको सहकार्य नै यसको दीर्घकालीन समाधान हुन सक्छ।अहिलेका लागि भने, एउटा प्रश्न अझै अनुत्तरित छ, ट्रक समातियो, तर असली खेलाडी कहिले समातिन्छन् ?
जनप्रहार।
